Her şey insana emanettir. Hayat, beden, akıl, gönül, aile, çocuklar, sahip olduğumuz imkânlar, bize verilen zaman ve insanlarla kurduğumuz ilişkiler... Hepsi birer emanettir. Güzel ahlak sahibi olmak, edebi ve ölçüyü gözetmek, doğru sözlü, güzel huylu, yardımsever, tatlı dilli ve güler yüzlü davranmak da bu emanetin parçalarıdır. İnsan kendisine verilen hiçbir şeyi mutlak anlamda kendi mülkü olarak görmemeli, onları Allah’ın kendisine verdiği emanetler ve sorumluluklar olarak bilmelidir.
Çocuklarımızı yedirip içirmek, giydirip kuşatmak, okutmak, barındırmak ve maddî ihtiyaçlarını karşılamak elbette bir vazifedir. Fakat emanet bundan ibaret değildir. Asıl emanet, insanın kendisine niçin verildiğini bilmesidir. Çocuğumuza yalnızca dünyada nasıl yaşayacağını öğretmek yetmez. Ona Allah’ı tanıtmak, Resûlullah’ı sevdirmek, Kur’an’ı ve sünneti öğretmek, iyiliği sevdirmek, kötülükten sakındırmak ve hayatın bir hesap günüyle tamamlanacağını hatırlatmak da büyük bir emanettir. Çünkü insan, yalnızca dünyaya hazırlanacak bir varlık değil, önünde ebedî bir hayat vardır.
İnsanın kendisine verilen emaneti hakkıyla taşıyabilmesi, önce kulluğunun farkına varmasına bağlıdır. İnsan başıboş bırakılmamıştır. Hayatı bir imtihandır. Kendisine verilen zamanın, bedenin, malın, bilginin ve imkânların bir hesabı vardır. Bu sebeple emanet şuurunun temelinde kulluk bulunur. İnsan kendisini ne kadar iyi tanırsa, kendisine verilenlerin gerçek sahibini de o kadar iyi tanır. Kulluğun idraki arttıkça insanın dünyaya bakışı değişir. Sahip olduğunu sandığı şeylerin aslında kendisine geçici olarak emanet edildiğini fark eder.
Kulluğun derinleşmesi ise yalnızca ibadetlerin şeklini yerine getirmekle olmaz. İbadetin ruhunu anlamak, insanın ne yaptığını bilmesi ve yaptığı ibadetin hayatına tesir etmesi gerekir. Namaz kılan insanın namazı ahlakına, oruç tutanın orucu iradesine, zekât verenin infakı gönlüne tesir etmelidir. İbadet insanı değiştirmeye, kötülüklerden uzaklaştırmaya ve Allah’a yaklaştırmaya başlamalıdır. Çünkü kulluk, yalnızca bedenin yaptığı hareketlerden ibaret değildir. Kulluğun içinde kalbin yönelişi, aklın idraki ve hayatın istikameti vardır.
İşte burada tefekkür devreye girer. Tefekkür, insanın hayat, ölüm, varlık, kulluk ve kendi hâli üzerinde düşünmesidir. Fakat Kur’an söz konusu olduğunda tefekkür daha derin bir anlam kazanır. Çünkü Kur’an yalnızca bilgi vermek için değil, insanı hidayete ulaştırmak için indirilmiştir. Onu okumak kadar anlamaya, üzerinde düşünmeye ve hayatımıza taşımaya da ihtiyaç vardır. Kur’an-ı Kerîmin Muhammed suresi 24.ayeti kerimesi bizi açıkça şöyle uyarmaktadır:“Onlar Kur’an’ı hiç düşünmüyorlar mı? Yoksa kalplerinde kilitler mi var?”
Burada geçen tedebbür, yalnızca kelimelerin anlamını zihinsel olarak çözmek değildir. Ayetin önünde durmak, onun işaret ettiği hakikati düşünmek ve kendimizi o hakikatin karşısında hesaba çekmektir. “Bu ayet bize ne söylüyor” sorusu önemlidir. Fakat bunun yanında “Bu ayet bana ne söylüyor? Benden ne istiyor? Hayatımda neyi değiştirmelidir?” sorularının yöneltildiğini de düşünmeliyiz. Kur’an’ı tefekkür eden insan, ayetleri yalnızca geçmişte yaşamış insanların hikâyeleri olarak görmez. Kur’an geçmişi anlatırken bugünün insanına da konuşur. Firavun anlatılıyorsa insan kendi nefsindeki kibir ve tahakküm duygusunu düşünür. Karun anlatılıyorsa mal ve servet karşısındaki tavrını sorgular. Hz. İbrahim’in (a.s.) hayatını okurken teslimiyeti, Hz. Yusuf’un (a.s.) hayatını okurken sabrı ve iffeti, Hz. Eyyûb’un (a.s.) hayatını okurken imtihan karşısındaki sabrı ve Allah’a bağlılığını düşünür.
Kur’an’ın kıssaları bize yalnızca “geçmişte ne oldu” sorusunun cevabını vermez. Aynı zamanda “ben bu anlatılanların neresindeyim” sorusunu da sordurur. İnsan, Kur’an okurken kendisini başkasının yerine koymaktan önce kendi hâlini görmelidir. Firavun’u okuyup kibirden kendimize pay çıkarmıyorsak, zulmü okuyup kendi davranışlarımızı sorgulamıyorsak, sabırdan söz eden ayetleri okuyup ilk sıkıntıda isyan ediyorsak, Kur’an’ı okumuş olabiliriz fakat henüz onunla gerektiği gibi yüzleşmemişiz demektir. Ayetleirn bize söylediklerini anlamamışız demektir.
Kur’an’ın tefekkürü, insanı başkalarının kusurlarını saymaya değil, kendi nefsini hesaba çekmeye götürür. Çünkü insanın en zor gördüğü şey kendisidir. Başkasının kusuru gözümüze hemen çarpar. Kendi kusurumuzun üzerine ise çoğu zaman mazeretlerle örteriz. Kur’an bu mazeretleri kaldırır. İnsanı kendi hakikatiyle baş başa bırakır. Bir ayet yıllardır savunduğumuz bir düşünceyi sarsabilir. Bazen hiç kimseye anlatamadığımız bir yaraya dokunabilir. Bazen de kendimiz hakkında kurduğumuz bütün cümleleri susturabilir. İşte o zaman insanın yapması gereken, ayetten kaçmak değil, ayetin önünde durmaktır. Çünkü Kur’an insanı ezmek için değil, hakikate yöneltmek için gönderilmiştir. Onun uyarısı rahmettir, ikazı insanı kendisine getiren bir çağrıdır.
Bu sebeple Kur’an’ı tefekkür etmek, çok okumaktan ziyade okuduğunu anlayabilmektir. Bir ayetin üzerinde durmak, onu tekrar etmek, manasını düşünmek, başka ayetlerle ilişkisini görmek ve o mananın kendi hayatımızdaki karşılığını aramaktır. Bazen bir ayet üzerinde uzun uzun düşünmek, birçok sayfa okumaktan daha derin bir tesir bırakabilir. Kur’an yalnızca insanın içine değil, dışındaki âleme de bakmasını ister. Göklerin ve yerin yaratılışı, gece ile gündüzün değişmesi, yağmurun yağması, toprağın canlanması, insanın yaratılışı ve ölümün ardından yeniden diriliş bahisleri bizlerin idrakini açmak içindir. Bunların her biri insanı düşünmeye çağıran ilahî işaretlerdir. Âl-i İmrân sûresinde 190 ve 191.ayetlerde şöyle buyuruluyor:“Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün ardı ardına gelişinde akıl sahipleri için deliller vardır. Onlar ayakta iken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah’ı anarlar; göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler...”
Bu âyetlerde zikir ile tefekkürün birlikte zikredilmesi dikkat çekicidir. Akıl düşünürken kalp Allah’ı anar. İnsan yaratılışa bakarken Yaratan’ı hatırlar. Kâinattaki düzeni görürken kudreti fark eder. Böylece tefekkür, insanı kuru bir bilgiye değil, marifete ve kulluk şuuruna götürür. Hakiki tefekkür insanı Allah’tan uzaklaştıran kuru bir zihinsel faaliyet değildir. Aksine insanın gördüğü her şeyden Allah’a doğru bir yol bulmasıdır. Bir çiçeğe bakıp yalnızca rengini görmek başka, onun ardındaki yaratılış sanatını düşünmek başkadır. Yağmura bakıp yalnızca suyun toprağa düşmesini görmek başka, onun hayat veren rahmet oluşunu düşünmek başkadır. Geceyi yalnızca karanlık olarak görmek başka, onun insana dinlenme ve sükûnet veren bir nimet olduğunu fark etmek başkadır.
Tefekkür insanı hayrete götürür. Hayret ise insanın kendi acziyetini fark etmesine vesile olur. İnsan Rabbini tanıdıkça kendisinin ne kadar muhtaç olduğunu anlar. Muhtaçlığını anladıkça kibri azalır. Kibri azaldıkça kulluğu güzelleşir. Kulluğu güzelleştikçe kendisine verilen emaneti daha dikkatli taşır. Böylece tefekkür yalnızca zihinde kalan bir düşünce olmaktan çıkar, insanın ahlakına ve davranışlarına yansır. Kur’an ile sünnet arasındaki bağ da burada ortaya çıkar. Kur’an Allah’ın kelâmıdır. Resûlullah Efendimiz ise Kur’an’ın nasıl yaşanacağını bize gösteren en güzel örnektir. Allah Teâlâ Ali İmran suresi 31. Ayette şöyle buyurur:“De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın. Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir.”
Demek ki Allah sevgisinin yolu Resûlullah’a tabi olmaktan geçmektedir. Kur’an’ı anlamanın yollarından biri de onun hayata nasıl taşındığını Resûlullah’ın sünnetinde görmektir. Peygamber Efendimiz’i sevmek, yalnızca onu anmakla değil, onun ahlakını, merhametini, adaletini, sabrını, tevazusunu ve kulluk şuurunu hayatımıza taşımaya çalışmakla anlam kazanır. Sahih-i Buhârî’de yer alan hadis-i kudsîde Allah Teâlâ, kulun kendisine yaklaşmasının öncelikle farzlarla, ardından nafilelerle gerçekleştiğini bildirir. Kul, Allah’ın sevgisine mazhar olduğunda Allah’ın yardımı ve tevfikiyle işitmesini, görmesini ve diğer fiillerini Allah’ın razı olduğu istikamette kullanır. Hadiste geçen “onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olurum” ifadesi, kulun Allah ile birleşmesi anlamında değildir. Bilakis kulun Allah’ın rızasına uygun hareket etmesi, haramdan sakınması ve bütün davranışlarında ilahî ölçüyü gözetmesi şeklinde anlaşılmalıdır.
26 Ağustos 2026 – İstanbul